doppeln
doppeln
mnd. dobbeln, dubbeln; obd. toppeln
I
verdoppeln; Partizip: zweifach
-
sollen ... straf und buß ... gehörig gedoppelt sein1583 HadelnLR.(Pufendorf) IV 8
-
responsiones ... geduppelt einbringen1587 JbOldenb. 15 (1906) 246 Faksimile
-
ein gedoppelter schelm1594 HansGBl. 1909 S. 523
-
ablosungen ... biß vff ein pfundt ..., jeeden schilling [Gefälle] mit gedoppeltem hauptguth, alß zwey pfundt heller ... gestatten1598 Reyscher,Ges. XVI 1 S. 113 Faksimile
-
in gedoppelte strafe fallen1599 LauenburgStR. 335 Faksimile
-
der soll gedoppelt ... gestrafft werden1611 MHungJurHist. V 2 S. 129
-
wer dem herrn sein gruntdienst nicht zu rechten tagen gibt, so toppelt sich derselbe dienst den driten tag1665 NÖsterr./ÖW. VII 867 Faksimile
-
demselben doppelt sich der zinß von tag zu tag dergestalt, welcher 1 albus uf dießen tag nicht erleget, der muß den andern 2 albus, den dritten 4 albus ... zur strafen geben17. Jh. RhW. I 1 S. 3 Faksimile
-
bey straffe gedoppelter erstattung1724 MittKönigsberg 2 (1910) 188
- 1727 PreußSeeR. VIII 27
-
gedoppelte pfande eingesetzetoJ. HadelnLR.(Pufendorf) II 2
I –
Partizip auch: nochmalig
-
die richter aber sollen ... dem gegentheil gedoppelten eydschwur nicht zulassenSiebbLR. 1721 I 9 § 7
II
würfeln und andere Glücksspiele treiben
-
wer dobelet boven einen artich, ..., de betert eine marck wasses13. Jh. Stieda-Mettig 237 (nr. 2, 16) Faksimile
-
lezt he dar nach toppeln oder toppelt selbe1300 Förstemann,Nordhausen I 1 S. 58 Faksimile
-
ist daz iemant ... valsch wurfel leicht auf spil und der damit topeltum 1330 BrünnRQ. 366 Faksimile
-
wilk man ... dobeld boven syn reyde geyld1350 DortmStat. 78 Faksimile
-
welk mann unses ammetes sin gordel loset umb sine dabellendes willen1350 Anklam/PommMbl. 28 (1914) 131
- 14. Jh. Stadthagen 45
- 1400 BredaRbr. 18 Faksimile
-
dobelt ock we mit falschen wörpeln1410 Kiel/Mensing
-
de daer dobbelt vr dat bot der redesliudena1417 Richth. 481 Faksimile
- 1421 Danzig(Hirsch) 288 Faksimile
-
were sache, dat einich van in [Weinschröder] dobbelde of dobbelspil uphielte1440 NeußWQ. 126 Faksimile
- 1465 OstfriesUB. I 719 Faksimile
-
of ... yemant ... gelt of goet wonne ofte verlore mit dobbelen1500 Fruin,KlSteden II 55 Faksimile
- 1609 Rügenwalde 75 Faksimile
-
mit vollsaufen und doppeln dawieder [gegen die Wachordnung] handeln1695 Altmark/Rabe,PreußG. I 6 S. 234
II –
in formelhaften Verbindungen
-
spilon noch toplon noch walen noch enhain spil triben1350 DiessenhofenStR. 25 Faksimile
-
wer toppilt ader spilt umme gelt1370 DresdUB. 52 Faksimile
-
so wie dobbelen hantieren wil of eenigherhande wedtspel1401 Fruin,Dordrecht I 41 Faksimile
-
dobbelen noch quecken1406 AardenburgRbr. 160 Faksimile
-
de ... dobbelt und speelt up den worptafelen und mit den wiven in dem batstoven1416 HanseRez. VI 248 Faksimile
-
wedden und dabelen1425 Nyrop,Saml. II 53
-
hya [een prester] schellet naet doblia ner op wortafelspil spylia1480/81 JurFris. II 238 Faksimile
-
dobelen, hüsken, schreueken, korden wranghen off wedden1514 Eiderstedt/Westphalen,Mon. II 508 Faksimile
-
toppln und spiln umb geldt1581 MHungJurHist. IV 2 S. 188 Faksimile
-
sich ... spielen, topeln und anderer leichtfertigkeit ... gewehnen1636 CCHolsat. I 109 Faksimile
-
köpen, buten, dabeln edder spelen1661 ZSchleswHolst. 50 (1921) 423
-
spielen, karten, doppeln und dergleichen1723 Trier/Lünig,CJMilit. 757 Faksimile
-
dobbelen ende andere aventuerlijke spelen om geltoJ. LeeuwardenStR. 269 Faksimile
III
würfeln im Sinne von losen
-
so scun de sesteyn schepenen, de dat jar den raed besethen hebbet, gaen up dat hus vor de menheyt unde dobbelen dar mit dren stenen eynes worpes; unde de lyken in den worpe scun sich liken also langhe, dat it kome up eynen den meysten unde eynen den minnesten in den worpe1348 Osnabrück/Keutgen,Urk. 229 Faksimile
-
ok en sal men nicht dobbeln umme ienigherhande gut, dat de lantman to deme markede bringet, er dat gekoft is1376 RigaStR. 204 [vgl. Mitte 17. Jh. RigaStR. 244: nicht werffen vmb einigerley guth] Faksimile
-
were aver dat se des overmannes nicht eintellich weren, so scholden se darum dobbelen1378 WolfenbüttelLHArch. [Handschrift]
-
umme den kore dobelen1407 Braunschweig/Brinckmeier I 626 Faksimile
-
en konen se sick nicht vorscheden, so scholen se dobelen1422 Hildesheim/Pufendorf IV app. 304 Faksimile
III –
insbesondere im Geschäftsleben
-
dat niemene in hare scepe gaen en sal, omme dat goet op te slane ...; ende hieromme en sal niemant dobbelen ofte loten1383 Antwerpen/Stallaert I 354 Faksimile
-
so wanne dat eyn schijf van oven heraff koempt ..., die wijne en suelen die wirde nyet drincken gheven, dan des anderen dages, ..., so moege vier vur ind vier na dobelen, die kouflude synt ..., vur sich ind nyemant anders, die sich da ussdobelent, die wijne zu drincken, ind off die yrste viere nyet en martent noch nyet gelden, so moigen die andere viere marten, off sij kunnen, ind gelden1385 KölnAkten II 64 Faksimile
-
so wie den andren, de wijn tappen woude, sine taverne verbade oft daer om dobbelde14. Jh. UtrechtRBr. I 12 Faksimile
-
wie den anderen zijn tappen verbade ... off daerom dobbelde1401 Fruin,Dordrecht I 30 Faksimile
- 1407 KölnAkten II 158 Faksimile
-
mit den, die sulchen fell gelden, gein geselschaft haeven noch dairumb dobbelen1427 KölnZftUrk. II 135 Faksimile
-
so mach de amptman myd den kopluden dar up setten, also vele also ze wyllen, unde dabelen dar umme; we mest werpt, de blyft by deme gude unde gift deme anderen de bate1445 Lübeck/Keutgen,Urk. 339 Faksimile
-
die underkeufere alle kaufleut ... verbieden sullen, alsdann mueghen vier und vier vur, und vier und vier nae dobbelen und wes also ein jederen zur cabelong velt, sall er in seine behausung voeren laissen1500 QKölnHandel II 839
-
so wilch zyt ein burger of syn gebrode knecht einen schenck [Kellner] mit dobbelen gewoennen haitoJ. QKölnHandel II 833
III –
schon stark in Betrug anklingend
-
eyn itzlicher, der da keuffen wil, der sal recht und redlich keuffen ane toppel unnd ane vorstehen1394 KönigsbergWillk. 44 [spätere Lesart: ohne winken oder sonst mit hinterlist KönigsbergWillk. Anm. 104]
IV
den Einsatz beim Wettschießen erlegen
- DWB. II 1268 Faksimile
- DWB. XI 1, 1 Sp. 876
IV –
substantiviert Wettschießen überhaupt
-
der sitz zu solcher obenteur und topeln wirt 140 schrit1457 NürnbChr. IV 232